Cognitieve dissonantie
In deze blog richt ik mijn pijlen op cognitieve dissonantie, een begrip uit de gedragswetenschappen. Maar wat is het eigenlijk?
Simpel gezegd komt het neer op het ene doen en het andere denken. Vaak gaat dat denken zelfs vooraf aan het doen. De verklaring voor dit ogenschijnlijk tegenstrijdige gedrag ligt diep verborgen in onze hersenen. Diezelfde hersenen zijn immers verantwoordelijk voor wat we denken én voor wat we doen. Maar hoe kan het dan dat die twee processen niet altijd synchroon lopen?
Om dat te begrijpen, moeten we terug naar de basis: de opbouw van ons brein.
Reptielenbrein
Het oudste deel van onze hersenen wordt het reptielenbrein genoemd, ook wel het oerbrein of de hersenstam. Dit deel regelt onze meest basale overlevingsfuncties, zoals ademhaling, hartslag en lichaamstemperatuur. Het is reflexmatig, snel en volledig gericht op overleven.
Zoogdierenbrein
Daarboven bevindt zich het zoogdierenbrein, beter bekend als het limbisch systeem. Dit deel is verantwoordelijk voor emoties, motivatie en geheugen. Het ontwikkelde zich rondom het reptielenbrein en helpt ons betekenis te geven aan ervaringen.
Mensenbrein
Helemaal aan de buitenkant vinden we het mensenbrein, de hersenschors of neocortex. Dit is het meest recente en hoogontwikkelde deel van ons brein. Hier zetelen ratio, logica, taal en complex denken. Het stelt ons in staat om te analyseren, vooruit te plannen en weloverwogen keuzes te maken.
NB: Het zogeheten driebreinenmodel is een vereenvoudiging, maar helpt om gedrag inzichtelijk te maken.
Cognitieve dissonantie
In rustige omstandigheden werken deze drie systemen redelijk harmonieus samen, waarbij het mensenbrein het overzicht houdt. Maar bij stress, verleiding of dreiging neemt het reptielenbrein vaak het stuur over. Emoties uit het zoogdierenbrein versterken dit effect, waardoor rationeel denken tijdelijk naar de achtergrond verdwijnt.
Deze interne strijd vormt de kern van cognitieve dissonantie.
Cognitieve dissonantie ontstaat wanneer we te maken krijgen met tegenstrijdige overtuigingen, waarden of gedrag. Dat voelt ongemakkelijk. Die spanning willen we zo snel mogelijk verminderen.
Stel je voor dat je besluit om vanaf 1 januari gezonder te gaan eten. Dat voornemen komt voort uit je rationele mensenbrein. Maar het botst al snel met je verlangen naar genot, gewoonte en directe behoeftebevrediging. Om de spanning te verminderen, passen we ons gedrag aan, onze overtuigingen óf we rationaliseren ons gedrag (“één keer kan geen kwaad”).
Ter illustratie
Neem de intensieve veehouderij, ook wel bio-industrie genoemd. Zo’n 60 tot 80 procent van de Nederlanders ziet deze industrie het liefst verdwijnen. Toch zie je dat nauwelijks terug in het koopgedrag. Het overgrote deel van de melk, eieren en het vlees dat we consumeren, is afkomstig uit deze industrie.
Hier is duidelijk sprake van cognitieve dissonantie. We zeggen dierenwelzijn belangrijk te vinden — kijk maar hoe we onze huisdieren behandelen — maar blijven massaal producten kopen die daar haaks op staan.
Als de hele wereld onze consumptie van dierlijke producten zou evenaren, zouden we drie tot vier aardes nodig hebben. Bovendien veroorzaakt de intensieve veehouderij ernstige problemen: stikstof- en ammoniakvervuiling, gezondheidsschade bij omwonenden, structurele dierenleed, risico’s voor de volksgezondheid en grote schade aan klimaat en biodiversiteit.
Ratio versus behoeften
Ondanks al deze kennis kiezen we toch vaak voor de hamburger, de barbecue of het gourmetstel. Het reptielenbrein en het zoogdierenbrein vormen samen een krachtig duo waar het mensenbrein regelmatig het onderspit tegen delft. Niet voor niets luidt het gezegde: het vlees is zwak.
Hetzelfde mechanisme zien we bij snoep en junkfood. We weten hoe ongezond het is, maar onder stress krijgt directe behoeftebevrediging voorrang boven abstracte concepten als gezondheid op de lange termijn.
Cognitieve dissonantie ligt voortdurend op de loer — en grote industrieën als Big Food, Big Pharma, Big Booze en Tobacco weten dit feilloos uit te buiten.
Je bent dus gewaarschuwd.